Yaş sebze ve meyve sektöründe fiyatları manipüle ederek usulsüz kazanç sağladıkları iddia edilen 41 büyük dağıtıcı firmanın yöneticileri hakkında dün gözaltı kararı çıkarıldı. Türkiye’de etkisini sürdüren yüksek gıda enflasyonu, tarladaki fiyat ile market rafı arasındaki uçurumu en çok konuşulan konulardan biri haline getirirken, başlatılan bu soruşturma mevcut gıda tedarik zincirindeki yapısal problemleri bir kez daha gündeme taşıdı.
Sektör temsilcileri ve uzman isimler, tarım politikalarında ve gıda dağıtım yöntemlerinde köklü değişiklikler yapılmadığı sürece hem çiftçinin hem de tüketicinin suiistimallere karşı savunmasız kalmaya devam edeceğinin altını çizdi.
Soruşturma Kapsamında Kimler Hakkında İşlem Başlatıldı?
İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı ve Adalet Bakan Akın Gürlek tarafından paylaşılan bilgilere göre, ürünlerin tarladan markete kadar olan yolculuğu mercek altına alındı. Denetimler sırasında Hal Kayıt Sistemi ve Çiftçi Kayıt Sistemi verilerinden yararlanılarak detaylı bir rapor oluşturuldu. Bu süreçte 1.029 çiftçinin ifadesine başvurularak, mahsulün üreticiden hangi fiyata çıktığı ve hangi koşullarda aracılara ulaştığı titizlikle incelendi.
Fiyat Manipülasyonu Nasıl ve Neden Gerçekleştirildi?
Yapılan incelemeler sonucunda, hallerin en büyük tedarikçisi konumundaki bazı işletmelerin piyasadaki güçlerini kötüye kullandıkları saptandı. Bu firmaların ürün arzını düşük, maliyetleri ise yüksek göstererek piyasa dengesini bozdukları belirlendi. Ayrıca sahte müstahsil makbuzları düzenleyerek maliyetleri suni şekilde artırdıkları ve fiyatları yukarı yönlü manipüle ederek haksız kazanç sağladıkları sonucuna ulaşıldı.
Sektör Temsilcileri Mevcut Sistem İçin Ne Diyor?
Halciler Federasyonu Başkanı Yüksel Tavşan, yargı sürecinin devam etmesi nedeniyle konuya dair soruları yanıtsız bıraktı. Çiftçi-Sen Başkanı Ali Bülent Erdem ve tarım ekonomisi uzmanı Prof. Tayfun Özkaya ise problemin sadece polisiye tedbirlerle çözülemeyeceğini savunuyor. Uzmanlara göre, uygulanan neoliberal politikalarla kurulan düzen, tüccarlara ve şirketlere “fiyat dayatma” imkanı tanıyor.
Ürünün tarladan sofraya geliş sürecindeki tacir, komisyoncu, sevkiyatçı ve hal gibi her bir aşama fiyatların yeniden belirlenmesine neden oluyor. Çiftçi-Sen Başkanı Ali Bülent Erdem, bu duruma eklenenlerin yalnızca maliyet kalemleri olmadığını belirterek şu ifadeleri kullandı: “Üretici ürettiği yerde pazara ulaşamıyor, pazarlama gücünü kaybediyorsa sisteme her zaman yolsuzluklar ekleniyor. Çiftçi de tüketici de tüccara av oluyor”
Tarımın Şirketleşmesi Sorunu Nerede Başlıyor?
Sorunun temelinde “tarımın şirketleşmesi” yattığını dile getiren Erdem, üreticilerin kendi topraklarında karar verici olmaktan çıkıp şirket işçisine dönüştüğünü vurguladı. Erdem, çözüm önerilerini şöyle sıraladı: “Yurttaşın adil fiyatla gıdaya erişimi için önce production sürecinde bu kadar fazla girdi kullanılmayan bir sistem kurulması gerekiyor. Bunun için de üreticilerin desteklenmesi gerekiyor. Bugün üreticinin pazarlara erişimi engellenmiş, yerel pazarlar kapatılmış durumda. Alıcı kurumlar var ama onların da fiyatları baskılanıyor. Kırkent bağının bu kadar koparıldığı, devletin çekildiği bir ortamda bu sorunlar ne yeni ne de istisna.”
Prof. Tayfun Özkaya da şirketlerin ve büyük perakendecilerin alım fiyatlarını sistematik olarak baskıladığını ifade ederek, “Yani iddia edildiği gibi ortada bir serbest piyasa yok. Yasalar da buna hizmet ederken operasyonun anlamı yok” dedi. Özkaya, mevcut destek sisteminin dahi güçlü alıcıların lehine olduğunu belirterek, tüketicilerin uygun fiyatlı gıdaya ulaşabilmesi için tüketici kooperatiflerinin, gıda gruplarının ve ekolojik köylü pazarlarının desteklenerek pazarda aktif rol almaları gerektiğini ifade etti.
