Yeni akademik takvimin başlamasıyla birlikte milyonlarca öğrenci ders başı yaptı. Ancak her çocuk için çalan o ilk zil, ne yazık ki herkesin eğitim hayatına aynı noktadan başladığı anlamına gelmiyor.
Anayasal hak neyi öngörüyor?
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 42. maddesi bu konuda oldukça net bir hüküm içerir: “İlköğretim, kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır.” Fakat günümüzde eğitimin “parasız” olması, sadece okulun kayıt parası istememesi üzerinden değerlendirilemez.
Eğitime erişimin önündeki görünmez maliyetler nelerdir?
Bir çocuğun ikamet ettiği mahallede bir okulun bulunması, o çocuğun eğitim imkanlarından tam anlamıyla faydalandığını kanıtlamaya yetmiyor. Ulaşım, beslenme, kırtasiye, kitap harici materyaller, internet ve dijital donanımlar gibi kalemler, eğitimin görünmeyen finansal yüklerini oluşturuyor. Hatta ev ortamında ders çalışmaya uygun fiziksel bir alanın olup olmaması bile bu erişimin bir parçasıdır. Dolayısıyla mesele sadece okullaşma oranları değil, çocuğun o eğitimi sürdürecek şartlara sahip olup olmadığıdır.
Hangi çocuklar eğitim hakkından mahrum kalma riski taşıyor?
UNICEF tarafından Türkiye’deki eğitim dışı kalan çocuklara dair hazırlanan analizler, meselenin sadece okul binası sayısıyla ilgili olmadığını kanıtlıyor. Engeli olan çocuklar, çocuk işçiliğine maruz kalanlar, erken yaşta ve zorla evlilik riskiyle karşılaşanlar ile göçten etkilenenler, eğitim sürecinde kalıcı bariyerlerle karşılaşan gruplar arasında gösteriliyor.
Eğitimde yeni eşik neden sadece “okullaşma” değil?
Eğitimin önündeki engeller bazen ekonomik, bazen toplumsal, bazen de dijital birer duvara dönüşüyor. Örneğin, bir öğrencinin okula devam edebilmesi için çalışmaması gerekiyorsa, çocuk işçiliği konusu aynı zamanda bir eğitim politikası sorunudur. Engelli bir öğrenci okul binasına, sınıfa veya ders materyallerine bağımsız şekilde erişemiyorsa, okulun onu kaydetmiş olması eğitim hakkının fiilen gerçekleştiğini göstermez. Aynı şekilde, uzak bir bölgede yaşayan öğrencinin ulaşım sorunu da sadece bir taşımacılık meselesi değildir. Çünkü eğitim hakkı, teoride tanınan değil, fiilen kullanılabilen bir haktır.
Türkiye uzun yıllar “her çocuğu okulla buluşturma” hedefi üzerinde durdu ve bu alanda önemli bir mesafe kat edildi. Ancak şimdi şu ikinci aşamayı tartışmak zorundayız: Her çocuk eğitime gerçekten ulaşabiliyor mu?
Devletin fırsat eşitliğindeki temel görevi nedir?
Bir öğrencinin e-Okul sistemine kayıtlı olması veya devamsızlık yapmaması, onun hangi koşullarda eğitim aldığını tam olarak açıklamaz. Ailenin maddi yetersizliklerinin eğitimi ne kadar kısıtladığı, öğrencinin gün içinde yeterli beslenip beslenemediği veya dijital kaynaklara ulaşıp ulaşamadığı istatistiklere aynı kolaylıkla yansımıyor. Kamu yönetiminin temel sorumluluğu, sadece okul kapılarını açık tutmakla sınırlı kalmamalıdır. Bir çocuğun o kapıdan hangi şartlarda girdiğine de bakılmalıdır. Ücretsiz okul yemeğinden ulaşım desteğine, nitelikli dijital erişimden okul sonrası akademik olanaklara kadar devletin görevi, çocukların hayatlarındaki sosyal farkları ortadan kaldırmak değil; bu farkların onların eğitim kaderine dönüşmesini engellemek olmalıdır.
Sonuç olarak, aynı kapının herkese açık olması, herkesin o kapıya varabildiği manasına gelmez. Eğitim hakkı okul kapısında başlamaz; çocuğun o kapıya ulaşmasının önündeki engeller kaldırıldığında başlar. Eğitimdeki asıl adaletsizlik sınıfta değil, daha zil çalmadan önce kendisini göstermektedir.
