İstanbul’un prangalarından kurtularak yeniden Türkiye’nin bir parçası haline gelmesi, resmi olarak Lozan’da tescillendi. Tıpkı diğer pek çok ulusal meselede olduğu gibi, kentin tahliye edilerek Türk idaresine bırakılması hususunda da İtilaf Devletleri ile çetin bir diplomatik savaş yürütüldü. Bu süreçte Türkiye’nin sunduğu tezler neredeyse tamamen kabul edildi. 6 Ekim 1923 tarihinde, “Lozan Tahliye Protokolü” çerçevesinde Türk ordusunun şehre girmesiyle İstanbul tam bağımsızlığına kavuştu.
Dün, tarihimizin önemli dönüm noktalarından biri olan 6 Ekim “İstanbul’un Kurtuluş Bayramı” kutlandı. Bir dönem bu özel gün, resmi olarak bayram statüsünde anılıyordu (Akşam, 6 Ekim 1929, Cumhuriyet, 6 Ekim 1942). Ancak bu kutlama kültürü zaman içerisinde unutulmaya yüz tuttu. Mevcut AKP iktidarı, “Yeni Türkiye” vizyonuyla tarih anlatısını şekillendirirken, şehirlerin kurtuluş günlerini geri plana itip fetih kutlamalarına odaklanıyor; dolayısıyla İstanbul’un işgalden kurtarılmasına gereken önemi vermiyor. Oysa 6-7 Ekim 1923 tarihli süreli yayınlar, bu büyük olayı “İstanbul’un İkinci Fethi”, Başkomutan Gazi Mustafa Kemal Paşa’yı ise “İkinci Fatih” olarak nitelendirmişti. İşgal kuvvetlerinin komutanları şehri terk ederken Türk bayrağını hep birlikte selamlayarak ayrıldılar.
İstanbul Ne Zaman ve Neden İşgal Edildi?
Birinci Dünya Savaşı’nın bitimini takiben İtilaf Devletleri, İstanbul’u ilki 13 Kasım 1918, ikincisi ise 16 Mart 1920’de olmak üzere iki kez işgal altına aldılar. İşgal güçlerinin niyeti, İstanbul ve Boğazlar üzerinde kalıcı olmaktı. Öyle ki İngilizler, bir dönem Türkleri İstanbul’dan tamamen çıkarmayı dahi planlamışlardı (Bilal Şimşir, Atatürk ve Cumhuriyet, s. 59-64, 74).
Büyük Zafer’in kazanılmasının ardından Başkomutan Mustafa Kemal Paşa’nın meşhur “Ordular ilk hedefiniz Akdeniz’dir” talimatıyla hareket eden Türk birlikleri, 9 Eylül’de İzmir’i, 18 Eylül’de ise Batı Anadolu’yu düşman işgalinden temizledi. Bu başarının ardından hedef; Yunan işgalindeki Doğu Trakya ile İtilaf Devletleri’nin kontrolündeki İstanbul ve Boğazlar oldu.
Kurtuluş Operasyonu Nasıl Planlandı?
Mustafa Kemal Paşa’nın emriyle Türk ordusu İstanbul ve Boğazlar hattına doğru harekete geçti. 19 Eylül 1922’de bir Türk birliği, İngilizlerin “tarafsız bölge” saydığı Çanakkale Erenköy’e giriş yaptı. Sayıca yetersiz olan buradaki İngiliz birlikleri geri çekilmek zorunda kaldı. Mustafa Kemal Paşa, Doğu Trakya’nın derhal boşaltılmasını, aksi halde ordunun İstanbul üzerinden Trakya’ya ilerleyeceği uyarısını net bir şekilde yaptı.
Bu süreçte Fransa ve İtalya yeni bir savaşa sıcak bakmıyordu. İngiltere ise sömürgelerinden beklediği desteği bulamadı. Buna rağmen İngiliz Parlamentosu, General Ç. Harington’a Türklerle savaş emri verdi. Ancak elindeki gücün yetersizliğini bilen Harington, sağduyulu bir kararla bu emri tatbik etmedi. 23 Eylül 1922’de İtilaf Devletleri, bir nota ile barış imzalanana kadar İstanbul ve Boğazlar’a girilmemesi karşılığında Doğu Trakya’yı TBMM’ye devretmeyi kabul ettiklerini açıkladılar.
Mudanya Ateşkesi’nin Şartları Nelerdi?
Kurtuluş Savaşı’nın askeri başarısı, emperyalizmin planlarını bozarak Mudanya ve Lozan antlaşmalarının önünü açtı. 11 Ekim 1922’de imzalanan Mudanya Ateşkes Antlaşması uyarınca, Yunanlar 15 gün içinde Doğu Trakya’yı boşaltacak, bölge yönetimi ise 15 gün sonra TBMM’ye geçecekti. TBMM, asayiş için bölgeye 8000 kişilik bir jandarma birliği gönderecekti. Ancak antlaşmanın 11. ve 12. maddeleri gereği, işgal kuvvetleri barış imzalanana kadar İstanbul ve Gelibolu’da kalmaya devam edecekti.
Refet Paşa İstanbul’da Neler Yaptı?
TBMM, bölgeyi devralması için Refet Paşa’yı görevlendirdi. 19 Ekim 1922’de 100 jandarma ile İstanbul’a giren Refet Paşa, halkın büyük desteğini aldı. Paşa, İstanbul’daki eski hükümetin tüm kararlarını geçersiz ilan etti. 1 Kasım 1922’de saltanat kaldırıldı ve 4 Kasım’da Tevfik Paşa Hükümeti istifa etti. Refet Paşa, Osmanlı saraylarının idaresine el koyarak Halife Vahdettin’in muhafızlarını dahi değiştirdi. İşgal yönetiminin kurduğu polis, gümrük, sağlık ve sansür komisyonlarını birer birer kapattı. 1922 İngiliz Yıllık Raporu’na göre bu hamleler, müttefik güçlerin otoritesine karşı açık bir meydan okumaydı.
Lozan’da Diplomatik Mücadele Nasıl Sonuçlandı?
1922 Kasım sonunda başlayan Lozan görüşmelerinde Türkiye, Misakımilli’nin 4. maddesine dayanarak İstanbul’un şartsız tahliyesini talep etti. Fransa ve İngiltere, İstanbul’u bir pazarlık unsuru olarak kullanmaya çalıştı. Fransa borçların altınla ödenmesini, İngiltere ise ticari şirketlerin imtiyazlarını şart koştu; fakat İsmet Paşa her iki talebi de geri çevirdi.
İtilaf Devletleri, çekilme sürecine deniz kuvvetlerini dahil etmek istemedi. Ancak Türk heyetinin kararlı duruşu geri adım attırdı. 12 Temmuz 1923’te Sir Horace Rumbold, Lord Curzon’a gönderdiği telgrafta şu ifadeleri kullandı: “Bugünkü özel toplantıda İsmet Paşa işgale son verirken İtilaf Devletlerinin bütün savaş gemilerinin de Türk sularından çekilmesini istedi. Bu olmadıkça hiçbir tahliye teklifini imzalamayacağını söyledi. Gerilemek niyetinde değilim ama, eğer donanma için (Boğazlardan) sınırsız geçiş hakkı elde edersem Majesteleri Hükümeti acaba son dakikada bu sularda hiçbir savaş gemisi bırakmama kararı veremez mi?”
Netice itibarıyla Türkiye’nin tavizsiz tutumu karşısında İtilaf Devletleri, 31 Aralık 1923 tarihine kadar İstanbul’da yalnızca iki kruvazör ve küçük gemiler bulundurma talebiyle yetinmek zorunda kalarak tamamen çekilmeyi kabul ettiler.